Eğer bu mesajı görüyorsanız, web sitemizde dış kaynakları yükleme sorunu yaşıyoruz demektir.

If you're behind a web filter, please make sure that the domains *.kastatic.org and *.kasandbox.org are unblocked.

Ana içerik

Otizm Spektrum Bozukluğu Nedir?

Otizm spektrum bozukluğu nedir?

Oyuncaklarla oynamaya başladığınızda, ailenize ilk kez gülümsediğinizde ya da yeni bir kelime söylediğinizde kaç yaşındaydınız? Bazılarımız bu aşamalardan çok erken yaşta geçerken bazılarımız için bu daha uzun sürebilir; her bebek kendi hızında büyür ve değişir. Yine de genellikle diğer çocuklarla benzer bir gelişim yolu takip edip beceriler edinirler ya da gelişimlerindeki dönüm noktalarına diğer çocuklarla hemen hemen aynı zamanlarda ulaşırlar.
Çocuklar, yaşlarının gerektiği seviyeye ulaşamamışsa, bu yanlış giden bir şeyin habercisi olabilir. Örneğin, bir çocuğun sosyal ve iletişimsel becerileri normal bir hızda gelişmemişse; bu durum otizm spektrum bozukluğu olduğu anlamına gelebilir. Otizm, çocukların davranışlarını etkileyen ve normal bir hayat sürmesini engelleyebilen; çocuğun konuşmasında, sosyal becerilerinde ve davranışlarında çeşitli sorunlara sebep olabilen, sinirgelişimsel bir hastalıktır.

Çocukların normal gelişimi nasıldır?

Doğmadan önce, ebeveynlerimizden bizi biz yapan genetik bilgiler alırız. Genlerimiz, gelişimimiz için bir şablon oluşturur; beynimizin ve vücudumuzun temel yapısını kurmamıza yardım ederler. Fiziksel gelişimimiz genellikle psikolojik ve davranışsal gelişimimizle uyumludur. Yani, beynimiz büyüdükçe, kişiliğimiz, hislerimiz, düşüncelerimiz ve davranışlarımız da ortaya çıkıp şekillenmeye başlar. Örneğin, beynin dille ilgili kısmı geliştikçe bebekler agulamaya ve sesler çıkarmaya başlarlar. Bu süreç genellikle öngörülebilir bir şekilde gelişir ve ebeveynler çocuğun yaşı büyüdükçe belirli davranışlar, karakter özellikleri ve beceriler göstermesini bekleyebilir.

Bir şeyler ters gittiğinde neler olur?

Beyin, hamilelik, bebeklik ve çocukluğun ilk zamanlarında oldukça hassastır. Bu dönemlerde beyin anormal genler, zehirli kimyasallar ve enfeksiyonları idare etmekte zorluk yaşar; stres ve sağlıksız beslenmeye karşı çok duyarlıdır. Gelişiminin ilk zamanlarında beyin anneden ya da çevreden gelen zararlı faktörlerden etkilenmesi; beynin yapısını, büyümesini ve olgunlaşmasını büyük oranda etkileyebilir. Otizm spektrum bozukluğu, beynin birkaç farklı kısmındaki gelişim problemleriyle ilişkilendirilir.
Beynin bölümüAslında neyle ilgilenir?Otizmi olan birinin beyninde nasıldır?
AmigdalaDuygusal tepkilerBüyümüştür, agresif davranışlara yol açar.
HipokampusHafızaBüyümüştür, yeni bilgileri öğrenmede zorlanır.
Beyin sapıTemel işlevler ve vücut ile beyin zarı arasında mesajları iletmeAnormal şekilde büyür, özellikle erkeklerde duyusal problemlere yol açar.
Beyin zarıDaha ileri seviye zihinsel işlevler, genel hareket, algı ve davranışsal tepkilerDaha küçüktür, dilin daha geç gelişmesine ve zihin yetersizliğine yol açar.
Bazal gangliyaOtomatik hareketDaha küçüktür, dilin daha geç gelişmesine yol açar.
Korpus kallosumBeynin yarım küreleri arasında bağ kurarak iletişim kurmalarını sağlar.Olması gerekenden daha incedir, yarım küreler arasındaki bağ bozuktur.
BeyincikMotor aktivite, denge, vücut hareketleri, koordinasyon ve konuşmaAnormal hücreler, hareket, dil ve sosyal eksikliklere yol açar.
NöronlarBeyin hücreleriDaha küçüktür, daha yoğundur ve otizm spektrum bozukluğu olan bir kişinin beyninde dalları daha kısa ve az gelişmiştir.

Belirtiler

"Spektrum" kelimesi, otizm spektrum bozukluğunun belirtilerinin kişiden kişiye değişebileceği anlamına gelir. Bazı çocuklarda belirtileri oldukça şiddetliyken diğerlerinde çok hafif olabilir. Otizm, iletişimde, sosyal becerilerde ve davranışlarda sorunlara yol açar.
İletişimle ilgili belirtiler: dilde, konuşmada, dinlemede ve kavramada sorunlar. Örneğin:
  • konuşmayı öğrenmede ciddi anlamda gecikme ya da hiç konuşamama.
  • çok yüksek sesle ya da normal olmayan bir ses tonuyla konuşma
  • soyut düşünceleri, iğnelemeyi ya da mizahı yanlış anlama
  • basit kelimeleri ve cümleleri yanlış anlama
  • anormal vücut dili
  • sohbete başlamada ya da devam ettirmede zorluk yaşama
  • kendi kendine konuşma
  • biriyle diyalog kurmak yerine karşılık beklemeden konuşma, konuyu saptırma
  • kelimeleri ya da soruları sürekli olarak tekrar etme
Sosyal belirtiler: temel sosyal etkileşimlerle ilgili sorunlar. Örneğin:
  • Temastan ya da fiziksel yakınlıktan kaçınma (çocuklukta sarılmak ya da yetişkinlikte cinsel ilişkiler gibi)
  • aileden ya da ebeveynlerden ayrılmayı önemsememe
  • arkadaşlık kurmayı ya da sosyal deneyimler yaşamayı önemsememe
  • başkalarıyla oyun oynamada zorluk yaşama
  • arkadaş edinmede ya da başkalarıyla ilişkilerini sürdürmede zorluk yaşama
  • başkalarının duygularını ve davranışlarını anlamada zorluk yaşama
  • göz temasını sürdürmede zorluk yaşama ya da göz temasından kaçınma
  • sosyal ipuçlarını yanlış anlama
  • içinde bulunduğu dünyaya karşı ilgisiz olma
Motor belirtileri: davranış ve oyunla ilgili problemler. Örneğin:
  • el çırpma, dönme ya da ileri geri sallanma kompulsif veya ritüel davranışlar sergileme
  • değişime karşı direnme ve bir şey değiştiğinde üzülme
  • öfke krizleri geçirme
  • katı ve sabit rutinlere ihtiyaç duyma
  • nesnelerle dalgın bir şekilde oynama veya bazı nesnelere karşı saplantılı olma
  • oynamak yerine oyuncakları bükme veya çiğneme
  • acıya veya çok yüksek ya da düşük sıcaklıklara tepkisiz olmaktan dolayı kendine zarar verici davranışlar sergileme
  • derisini yolma veya kafasını bir yerlere vurma
Otizm spektrum bozukluğunun diğer belirtileri şunlardır:
  • düşünme, karar verme, sorun çözme ya da öğrenmede sorunlar yaşamak gibi entelektüel kapasite sorunları belirli seslerden, dokulardan, kokulardan ya da parlak ışıklardan nefret etme gibi duyusal anormallikler
  • savantizm ya da özellikle hafıza, müzik, sanat ve matematik alanlarında aşırı yetenekli olma
  • depresyon, anksiyete, OKB, DEHB, uykusuzluk gibi akıl sağlığı sorunları
  • enfeksiyon ve hastalıklara karşı daha hassas olma
  • nöbet geçirme
  • gelişimde gerileme ya da belirli bir yaşa kadar normal hızda gelişip sonrasında tüm becerileri yitirme

Otizm spektrum bozukluğunun sebebi nedir?

Otizmin bilinen tek bir sebebi yoktur. Çoğu bilim insanı, bozukluğun hamilelikte ve çocukluğun ilk yıllarında risk faktörlerinin birbiriyle etkileşimi sırasında geliştiğini savunur. Bu faktörler şunlardır:
  • Genetik: otizmin, kalıtsal bir rahatsızlık olduğuna dair güçlü kanıtlar mevcut. Otizmli bir kardeşiniz varsa, sizin de otizm olma riskiniz 2,8 kat daha fazladır.
  • Ebeveynlerin yaşı: Ebeveynlerin yaşı büyüdükçe otizm riski artar. 35 yaş üzerindeki kadınların çocuklarının otizmli olma ihtimali 1,2 kat daha fazlayken, 50 yaş üzerindeki erkeklerin çocuklarının otizmli olma ihtimali 2,2 kat daha fazladır. Bunun sebebi, sperm ve yumurta hücrelerindeki genlerin yetişkinler yaşlandıkça mutasyona uğrayabilmesi olabilir.
  • Anne sağlığı: Otizm, bebek bekleyen anneler hamilelik sırasında belli hastalıklar geçirdiğinde ya da ilaçlar kullandığında oluşabilir. Örneğin, hamilelik sırasında geçirilen kızamıkçık gibi enfeksiyonlar, antidepresan ve antikonvülzan gibi psikiyatrik ilaçların kullanımı ve hamilelik ile doğum sırasındaki sorunlar bir çocuğun otizm spektrum bozukluğuna sahip olma ihtimalini arttırır.
  • Çevresel faktörler: bebekler gelişme evresinde olduklarından çevresel faktörlere karşı daha duyarlıdır. Çocukluk döneminde tarım ilaçları, trafikten kaynaklı hava kirliliği, siyanür, metilen klorür, metanol, arsenik ya da bisfenol-A (BPA) gibi toksinlere maruz kalınırsa otizm spektrum bozukluğuna sahip olma ihtimali artar.

Otizm spektrum bozukluğu nedir?

Otizm spektrum bozukluğu tüm ırksal, etnik ve sosyoekonomik gruplarda mevcuttur. Otizm giderek daha yaygın hale geliyor ve bilim insanları, bunun nedenini tam olarak açıklayamıyorlar: Bazıları, bozukluğun farkındalığının tanı oranlarını artırdığına inanırken; diğerleri, bu bozuklukla dünyaya gelen ya da bu bozukluğu edinen daha fazla çocuk olduğunu düşünüyor. Nedeni ne olursa olsun, prevalans dünya çapında istikrarlı bir şekilde artıyor - Amerikalıların yaklaşık %1'ine, İngiltere'deki yetişkinlerin %1'ine ve Güney Kore'deki çocukların %2,68'ine otizm spektrum bozukluğu teşhisi kondu. ABD'de yaklaşık her 68 çocuktan 1'inde bu bozukluk gelişiyor. Otizm erkeklerde kız çocuklarından 5 kat daha yaygın - her 54 erkekten 1'inde ve her 252 kız çoucuğundan 1'inde otizm geliştiği bilinmekte.

Otizm spektrum bozukluğu önlenebilir mi?

Otizm spektrum bozukluğu yüksek oranda kalıtıma bağlı olduğu için önlenmesi mümkün değildir. Ancak bu bozukluğa sahip olma riskini azaltmak için yapılabilecek bazı değişiklikler vardır. Örneğin, bebek bekleyen anneler alkol, tütün ürünleri ve diğer uyuşturuculardan kaçınarak, besin değerleri yüksek olan gıdalar tüketerek, tarım ilaçlarından arındırmak için meyve ve sebzeleri yıkayarak, multivitamin alarak, plastik şişeler yerine paslanmaz çelik su şişeleri kullanarak ve reçeteli ilaçlardan kaçınarak olası riskleri minimum hale getirmeye çalışmalıdırlar. Ayrıca hamile kalmaya çalışmadan önce kızamıkçık aşısı olmalıdırlar.
Erken teşhis ve müdahale, otizmi olan küçük çocukların tam potansiyellerine ulaşabilmeleri ve fonksiyonlarını geliştirebilmelerine yardımcı olduğu için oldukça önemlidir. Ebeveynler aynı zamanda çocuklarının gelişimini yakından gözlemlemeli ve birtakım sorunlar fark ettiklerinde hemen yardım almalıdırlar. Doktorlar da 18 ve 24 ay arasındaki çocuklarda belirtilerin olup olmadığını kontrol etmelidir.

Otizm spektrum bozukluğu nasıl tedavi edilir?

Otizmi olan çoğu çocuk, psikologlar, psikiyatristler, rehber öğretmenler, pediatristler, öğretmenler, konuşma terapistleri, ergoterapistler ve diyetisyenlerden oluşan bir ekip tarafından tedavi edilirler. Bu ekip, belirtilerin şiddetini azaltmak ve fonksiyonu geliştirmek amacıyla ortak bir tedavi planı oluşturmak için birlikte çalışır.
  • Erken müdahale programları, gelişim aşamalarını tamamlamakta zorlanan, 3 yaşından küçük çocuklar içindir. Uzmanlar, bebeklere ve küçük çocuklara emekleme, oyun oynama, yemek yeme, giyinme ve konuşma gibi temel becerileri öğretmeye odaklanır. Bu programlarda aynı zamanda ebeveynlere ve aileye eğitim ve destek de verilir.
  • Davranış ve iletişim tedavileri, çocuklara kendilerini ifade etmeyi ve düzgün davranmayı öğretir. Uygulamalı Davranış Analizi (UDA), otizm spektrum bozukluğu için en etkili tedavi yöntemidir. Bu tedavide olumlu davranışları anlamak ve arttırmak, olumsuz davranışları da azaltmak için davranışsal ilkelere başvurulur. UDA terapistleri çocuklara iletişim kurmayı, sosyalleşmeyi, kendi başlarının çarelerine bakmayı, düzgün bir şekilde oyun oynamayı ve okulda başarılı olmayı öğretir. Genellikle karmaşık becerileri küçük, üstesinden gelinebilir görevlere bölerler ve her adımı tamamladıklarında çocukları desteklerler.
Konuşma terapisi sözlü ve sözlü olmayan iletişim becerilerini geliştirmeye odaklanır. Konuşma terapistleri otizmi olan çocuklara ses çıkarma, kelimeleri ve cümleleri anlama ve dili sosyal olarak kullanma gibi konuşma tekniklerini öğretirler. Aynı zamanda göz teması, el hareketleri ve vücut dili gibi sözlü olmayan iletişim türlerinde çalışabilir ya da çocuklara resim panoları kullanmayı öğretebilirler.
Ergoterapi, çocukların evde ve okul çevrelerinde uyum sağlayabilmelerine yardımcı olur. Ergoterapistler dokunma ve sesler gibi duyusal deneyimlere çocukların verdiği tepkileri değiştirmeye, yürüme ve yazma gibi motor becerilerini geliştirmeye ve diğer çocuklarla oynama gibi sosyal beceriler öğretmeye odaklanırlar.
  • İlaçlar genellikle belirli semptomları hedeflemek için Uygulamalı Davranış Analizi ile birleştirilir: Seçici serotonin geri alım engelleyicileri gibi antidepresanlar, basmakalıp davranışların sıklığını ve yoğunluğunu azaltır. Ayrıca kaygı, sinirlilik, öfke nöbetleri ve agresif davranışları azaltırlar.
Risperidon gibi antipsikotikler hiperaktiviteyi, asabiyeti ve cilt yolma ve başı bir yerlere vurma gibi tekrar eden kendine zarar verici davranışları azaltır.
Adderall gibi uyarıcılar, otizm spektrum bozukluğunun hafif semptomlarını gösteren çocuklarda konsantrasyonu artırır ve hiperaktiviteyi azaltır.
Karbamazepin gibi antikonvülsanlar nöbetleri azaltır.
  • Beslenme ile ilgili yaklaşımlar, yeme ile ilgili sorunları yönetir ve yiyecek seçme, ritüelistik yeme veya yiyecek hassasiyetleri ve alerjilerinden kaynaklanan beslenme eksikliklerini tedavi eder. Diyetisyenler (beslenme uzmanları) ebeveynlerin gastrointestinal rahatsızlığa neden olan gıdaları belirlemelerine, semptomların şiddetini (şeker ve sinirlilik/hiperaktivite gibi) etkileyen gıdaları sınırlamalarına ve sağlıklı beslenme alışkanlıklarını teşvik etmelerine yardımcı olur.

Şunları da göz önünde bulundurun:

1998'de otizmi çocukluk aşılarıyla ilişkilendiren bir makale yayımlandı. Bu araştırma, insanların aşılara bakış açısını çok büyük ölçüde etkiledi ve tüm ülkede ünlüler ve eylemciler tarafından desteklenen, güçlü bir aşı karşıtı harekete dönüştü. 10 yıldan fazla süre sonra makale çürütüldü, geri çekildi ve bir soruşturma sonucunda iddialarını öne sürmek için kullandığı verileri çarpıttığı ve değiştirdiği ortaya çıktığı için yazarının tıp lisansı elinden alındı. Sonrasında farklı ülkelerde yapılan çalışmaların otizm ve aşı arasında bir bağlantı olmadığını kanıtlamasına rağmen birçok ebeveyn hala çocuklarına aşı yaptırmaktan kaçınıyor. Bu, çocuklarını ve diğer çocukları kızamık ve kabakulak gibi ciddi, hatta bazen ölümcül hastalıklar için risk altına koyuyor.

Tartışmaya katılmak ister misiniz?

Henüz gönderi yok.
İngilizce biliyor musunuz? Khan Academy'nin İngilizce sitesinde neler olduğunu görmek için buraya tıklayın.