Ana içerik
Güncel saat:0:00Toplam süre:9:26

Video açıklaması

Diyelim ki bir patikada yürüyorum ve yolun kenarında ağaçlar var ve bunlar o bitkiler ve ağaçların gövdeleri, belki kahverengiyle çizmeliydim, ama siz anladınız. İşte bunlar yolun kenarındaki çeşitli bitkiler veya en azından onların gövdeleri. Arka planda da birkaç dağ var ve bu dağlar birkaç kilometre uzaktalar. Kendi deneylerimizden biliyoruz ki, eğer bu tarafa doğru kendimi buraya çizeyim yürüyorsam, ağaçların bu yöne doğru dağlara göre çok daha hızlı hareket ettiğini görürüm. Yani ağaçları bir bir geçerken veya koşuyorsam, dağlar da o kadar hızlı hareket ediyormuş gibi görünmeyecektir. İşte bu, siz konumunuzu değiştirdikçe, size daha yakın olan cisimlerin, size daha uzak olan cisimlere göre daha fazla hareket etmesi olayına veya konseptine paralaks, bir diğer değişle paralaks açısı deniyor. Bu tip bir gözlemi özellikle otomobil ile giderken, sokaklardaki kaldırımlar gibi yakın şeylerin yanınızdan vızır vızır geçip, uzaktaki cisimlerin o kadar da hızlı geçmemesi şeklinde de yapabilirsiniz. İşte bu videoda yapmak istediğim de, paralaks açısını kullanarak, belirli yıldızların bize olan uzaklıklarını nasıl bulabileceğimiz üzerine düşünmek. Burada altını çizmek istediğim nokta, bu yöntemin nispeten daha yakın yıldızlarda işe yarar olduğu. Çok çok uzaktaki yıldızları ölçmek için bu paralaks açısını kullanabilmemize el verecek hassaslıkta cihazlara henüz sahip değiliz. Ancak bunun nasıl yapıldığı, yıldızsal paralaks açısını bunu buraya yazayım. Yıldızsal paralaks yani yıldızların paralaks açılarını bize uzaklıklarını bulmada nasıl kullandığımız üzerine düşünürsek, Güneş Sistemi'miz üzerine de biraz düşünmemiz gerekiyor. Bu Güneş Sistemi'mizin Güneş'i olsun. Bu da yılın bir noktasındaki Dünya olsun. Bu nokta da ekranın bize yakın tarafındaymış gibi algılanacak şekilde, Kuzey Kutbu olsun ve Dünya da bu yöne doğru dönüyor olsun. Bir de tabii ki Güneş Sistemi'mizin dışında olacak bir yıldız kondurmak istiyorum. Burada bu yıldıza olan mesafeyi çok küçük alacağım. İleride göreceğimiz veya daha önce biliyor olabileceğiniz üzere, Güneş Sistemi'mize en yakın yıldızla aramızdaki mesafe, Güneş ile Dünya arasındaki mesafenin 250 bin katıdır. Yani eğer bu şemayı ölçeğine uygun bir şekilde çizmeye kalkarsam, en başta Dünya burada görülemeyecek kadar küçük bir nokta olacaktır. Ancak bu aradaki uzaklık her ne ise, bu bize en yakın yıldıza ulaşmak için bu uzaklığı 250 bin ile çarpmanız gerekecektir. Neyse, bunları bir tarafa bırakırsak, bu yıldızın Dünya'nın yüzeyinden nasıl görüneceğini düşünelim. Yüzeyden bir nokta seçeyim, diyelim ki bu nokta Kuzey Amerika'da veya Kuzey Yarımküre'de olsun. İşte bu kara parçasını alalım ve yıldızın konumunun nasıl görüneceğine bakalım. O zaman burası o kara parçası olsun, bu da o kara parçası üzerindeki, Dünya'nın kenarında ki taşan evim olsun, hatta bu da ben olayım. Her şeyi yanlamasına çiziyorum ki bu bakış açısını yansıtsın. İşte burada ben yukarı bakıyorum. Ayrıca diyelim ki, bu kara parçasını çizdiğim anda, Güneş ufuktan yükselmeye başlıyor. Yani bu, çizebildiğim kadarıyla, benim bakış açımdan gün doğumu olsun. Hatırlayın, Dünya bu yönde, yani bu şemaya göre saat yönünün tersine dönüyor. İşte bu durumda, Güneş Dünya'nın yüzeyine göre bu taraftan yani doğudan yükseliyor olarak görünür. İşte tam Dünya'nın konumu buradayken şafak vaktinde, bu yıldız nasıl görünürdü? Buradan bakarsak, biraz eğik bir açıda görünür, yani tam yukarıda görünmez. Evimin gözlem noktasından tam yukarı şu yönde olurdu. Bu yıldızın açısı ise biraz Güneş'e doğru eğilmiş durumdadır. Yakınlaşmış haline bakarsak, tam yukarı şöyle görünürdü ve tahminime gore bu yıldız da burada görünürdü. Dolayısıyla yıldız Güneş'in doğduğu tarafa doğru, yani doğuya doğru biraz eğilmiş diyebiliriz. Şimdi, bir altı ay ileri alalım. Bu durumda Dünya, Güneş etrafındaki yörüngesine göre öbür tarafta olacaktır. Altı ay sonra burada olur. Burada da, bu seçtiğimiz kara parçasının yine en azından galaksinin aynı yönüne baktığı bir tarihi bekleyelim. İşte bunun üzerine düşünürsek, Dünya halen bu yönde dönüyor olacaktır, ancak Güneş batıda olacaktır. Belki Güneş'in bu tarafını Güneş yeşil falan olmasa da tabi biraz yeşile çalan bir renkle boyayıp, bu tarafta olduğunu göstermek için kullanırsam sanırım daha iyi olacak. İşte buradaki kara parçası, Güneş'ten uzaklaşır durumda olacağından, bu gözlem noktasından Güneş batıyor gibi, yani ufuktan aşağı doğru iniyor gibi görünecektir. Ancak işin önemli kısmı, biz yılın bu zamanındayken, bu yıldızın nasıl görüneceği. Bu büyük şema üzerinden bakarsak, yıldızın bu sefer tam yukarı yöne kıyasla biraz batıya kaydığını, yani biraz daha Güneş'in battığı tarafta konumlandığını görürüz. İşte bu sefer yıldız buradaymış gibi görünecektir. Burada eğer yeterli cihazlarımız varsa, bu yıldızın altı ay önceki konumu ile, şu anki konumu arasındaki açıyı ölçebiliriz. Bu açıya 2 teta diyelim. 2 teta dememin sebebi de, yıldızın tam yukarı yöne yaptığı açıya teta diyerek işi kolaylaştırabilmemiz. İşte bu teta olur, bu da teta olur. Buna önem veriyorum, çünkü eğer teta açısını ve Güneş ile Dünya arasındaki uzaklığı biliyorsam, biraz trigonometri kullanarak bu yıldızın bize olan uzaklığına ulaşabilirim. Çünkü şöyle düşünürsek, buradaki teta, bu şemada tam yukarı yönüne yıldızın yaptığı açı ile aynıdır. Eğer temel trigonometri, daha doğrusu temel geometri biliyorsanız, burası dik açı olacağından, bu da 90-teta derece olacaktır. Ardından biraz temel trigonometri kullanırsak, eğer bu uzaklığı biliyorsanız ve bu uzaklığı bulmaya çalışıyorsanız, burada bildiğimiz karşı açı ve yine bildiğimiz komşu açı arasında bağlantı kuran bir trigonometrik fonksiyona ihtiyacımız var diyebiliriz. Bu Dünya-Güneş arası uzaklığa d diyelim. Bulmak istediğimiz şey ise x. İşte temel trigonometri kullanacağımız yer burası. Eğer temel trigonometrik fonksiyonları unuttuysanız bunu siz de yapmak isteyebilirsiniz. Sinus, kosinüs tanjant. Sinus eşittir karşı kenar bölü hipotenüs. Kosinüs: eşittir komşu kenar bölü hipotenüs. Tanjant eşittir karşı kenar bölü komşu kenar. Yani tanjant fonksiyonu, dik üçgenin bu iki kenarıyla alakalıdır. Dolayısıyla şu denklemi kurarak, "tanjant 90-teta eşittir karşı kenar, yani x bölü komşu kenar, yani d" diyebiliriz. Diğer bir yolla da, eğer Dünya-Güneş arası uzaklığı, yani d'yi biliyorsak, iki tarafı da bu uzaklıkla çarparız ve ortaya şu çıkar: "d çarpı tanjant 90 eksi teta eşittir x" Buradan da, Güneş Sistemi'miz ile bu yıldız arasındaki uzaklığı bulabiliriz. Burada çok çok önemli bir nokta var: Bunlar çok büyük uzaklıklardır, burada ölçekli olarak çizmedim. Bize en yakın yıldızın uzaklığı,Güneş'e olan uzaklığımızın 250 bin katıdır. Dolayısıyla bu açı, çok çok çok küçük olacaktır. Bu yüzden de en yakın yıldızın paralaks açısını ölçebilmek için bile çok hassas cihazlara ihtiyacınız vardır. Günümüzde sürekli olarak yeni uydular fırlatıyor ve daha hassas cihazlara kavuşuyoruz, örneğin şu anda Avrupalılar "Gaia" adında bir proje yürütüyorlar ve bu proje ile birkaç yüz bin ışık yılı ötedeki yıldızlarla ilgili daha isabetli ölçümler yapabilmeyi amaçlıyorlar. Bu sayede galaksimizin oldukça büyük bir parçasına dair, birkaç yüz bin ışık yıllık çapta oldukça isabetli bir haritaya ulaşacağız.