Dünyadaki en ölümcül canlıyı düşündüğünüzde muhtemelen aklınıza köpek balığı, timsah ya da kocaman pençeleri veya kocaman dişleri olan başka bir hayvan gelir. Aslında konu insanları öldürmeye gelince dünyanın en ölümcül hayvanı küçük bir böcektir: sivrisinek! Diğer tehlikeli yaratıkların aksine sivrisinekler ölümcül hamlelerini hastalık yayarak yaparlar. Bu ölümcül hastalıkların en kötülerinden biri sıtmadır.
Sıtma, Plazmodyum adı verilen parazitlerin alyuvar ve karaciğer hücrelerini ele geçirmesinden kaynaklanan bulaşıcı bir hastalıktır. Parazitler vücuda iltihaplı bir Anofel sivrisineğin ısırmasıyla geçer.

Sıtma hastalığa nasıl sebep olur?

İnsanda görülen sıtma hastalığı çoğunlukla dört farklı çeşit Plazmodyum paraziti tarafından bulaşır: Plazmodyum vivaks (üç gön sıtması), Plazmodyum falsiparum (karasu humması), Plazmodyum ovale ve Plazmodyum malarya. Bazı türler diğerlerinden daha ağır semptomlara sebep olurlar.
Eğer sıtma taşıyan bir sivrisinek tarafından ısırılacak kadar şanssızsanız, bu sinek size sadece pis bir ısırık vermekle kalmaz, aynı zamanda salyasındaki sıtma parazitlerini de doğrudan kanınıza geçirir. Sıtmanın semptomlarını daha iyi anlamak için sıtma parazitinin yaşam döngüsüne göz atmamız gerekiyor.
  1. Eğer sıtma paraziti taşıyan bir sivrisinek tarafından ısırıldıysanız, bunları kanınıza sporozoit (spor formuna benzeyen) biçiminde aktaracaktır. Sporozoitler kanınızda dolaşarak karaciğer hücrelerinize ulaşır ve hücreleri enfekte eder.
  2. Sıtmanın hangi türünü kaptığınıza bağlı olarak 5-16 gün arasında değişen bir süre içinde, sporozoitler çoğalıp olgunlaşarak karaciğer hücrelerinizin içinde on binlerce genç yetişkin merozoit yaratırlar. Bazı türlerde merozoitler aktif olmayabilir ancak haftalar ve aylar içinde tekrar aktifleşebilirler.
  3. Karaciğerinizdeki genç yetişkin parazitler hazır olduklarında karaciğerinizi terk edip kanınıza geçer ve alyuvarlarınızı enfekte ederler. Bu süreç, aseksüel bir üreme sürecinde binlerce yeni oluşmuş merozoitin oluşmasına ve 1-3 gün içinde salınmalarıyla gerçekleşir (süre hangi tür sıtmanız olduğuna göre değişir). Merozoitlerin döngüsel olarak kan dolaşımınıza karışması, ateşli hastalıklarda görülen belirtilere sebep olabilir. Burada önemli olan bir nokta, tüm merozoitlerin aseksüel şekilde üremedikleri, bazılarının seksüel biçimde üredikleridir. Bu da, kan hücrelerinizin kan dolaşımında taşıdığı dişi ve erkek biçimlerin (gametositlerin) üretildiği anlamına gelir.
  4. Eğer başka bir sivrisinek tarafından daha ısırılırsanız, bu sinek gametosit taşıyan kan hücrelerini içine alır. Sivrisinek kan hücrelerini sindirir, dişi ve erkek gametleri salar ve bunlar da birleşerek sivrisineğin mide duvarında oositler içinde olgunlaşırlar.
  5. 8-15 gün geçtikten sonra (türüne bağlı olarak) oositler patlar ve sporozoitler sivrisineğin vücut boşluklarına yayılırlar. Bundan sonraki aşamada salya bezine yerleşirler ve sivrisinek sıtmayı yeni konaklara yaymaya hazır hâle gelir.

Sıtmanın belirtileri nelerdir?

Enfekte olmuş bir sivrisinek tarafından ısırıldığınızda büyük olasılıkla herhangi bir sivrisinek ısırığından farklı görünmeyecektir. Fakat genellikle birkaç hafta sonra enfeksiyon yerleştiğinde ilk fark edilebilir belirtileri yaşamaya başlarsınız. Sıtmanın dört tipinin hepsinde gribi andıran ön belirtilere veya erken belirtilere rastlarsınız. Bunlardan bazıları baş ağrısı, hafif ateş, kas ağrısı ve bulantıdır ve kanınızdaki parazit sayısına bağlı olarak gerçekleşirler. Birkaç gün sonra bu belirtiler genellikle periyodik ateşlenme nöbetlerine (sıtma nöbeti olarak da bilinir) dönüşür. Bu nöbetler 4-8 saat sürer ve 3 aşamadan oluşur: 15-60 dakikalık çok üşüme ve titreme süreci, 2-6 saat süren ateş çıkması ve sıcaklama süreci (41 derece ateşe kadar çıkabilir), ve son olarak da 2-4 saatlik terleme süreci ve ateşinizin aniden düşmesi. Bu nöbetler çok yorgun hissetmenize neden olabilir ancak biraz uyuyarak bir sonraki nöbete kadar gayet iyi hissedebilirsiniz.
Sıtmanın tüm türlerinde, enfekte olmuş birçok kan hücresi aynı anda patlayarak binlerce merozoitin aynı anda kan dolaşımınıza karışmasına sebep olduğunda (yaşam döngüsünün üçüncü aşaması) nöbet gerçekleşir. Sıtma nöbetleri periyodik olarak gerçekleşir: - p. vivaks, p. ovale ve p. falsiparum için 48 saat, p. malarya için 72 saat. P. malaryanın 72 saatlik döngüleri olması daha yavaş gelişip olgunlaşmasından kaynaklanmaktadır.
Sıtma belirtilerinin ağırlık derecesi türüne göre değişkenlik gösterir. P. vivaks, P. ovale ve P. malarya sizi çok hasta edip bazen başka sorunlara neden olabilse de, P. falsiparum gibi yüksek ölümcül risk taşımazlar. Sıtmaya karşı bağışıklık oluşturup nöbetleri daha hafif geçirseniz bile bu durum size koruma sağlamaz ve sıtmanın tüm türleri kronikleşir. Yani türü ne olursa olsun eğer tedavi olmazsanız sıtmanız haftalar ya da aylar içinde tekrar nüksedecektir . Bu durumun sebebi de karaciğerde uyur hâlde bulunan merozoitlerin aktif hale gelmeleridir. Nüksetmeler onlarca yıl boyunca sürebilir.

Sıtma kapma ihtimalinizi artıran durumlar

Sivrisinekler her kıtada olsalar da, sıtma Dünya'nın belirli bölgelerinde görülür (sıtma yayan sivrisinekler ılık, nemli, tropikal ve alt tropikal yerleri sever). En büyük risk faktörü, sıtmanın görüldüğü bölgelerde yaşamak ya da oraları ziyaret etmektir. Sıtma ve enfeksiyon riskinin en yüksek olduğu yerler şunlardır:
  • Sahra altı Afrika,
  • Hint yarımadası
  • Güney Pasifik Adaları ( Solomon Adaları, Papua Yeni Gine)
  • Haiti (Karayipler)
Her sene, on milyonlarca insan sıtma görülmeyen ülkelerden sıtma görülen ülkelere seyahat eder ve on binlerce kişi ülkesine sıtma ile döner1^1. Bazı kişiler bu konuda özellikle risk grubundadır: genç çocuklar, hamile kadınlar, bağışıklık sistemi zayıf olanlar ve sıtma parazitine karşı bağışıklığı olmayanlar.

Sıtma kapmanız ne kadar olası?

Dünya çapında yapılan tahminlere göre, 1 milyardan fazla kişi şu anda sıtma tehdidi altındadır ve 600,000 kişi her sene sıtma yüzünden hayatını kaybetmektedir1^1. Sıtmaya maruz kalan birçok insan fakirliğin, bilgisizliğin görüldüğü ve sağlık hizmetlerinin eksik olduğu, dolayısıyla hayat kurtarıcı tedaviye ulaşımda engellerin görüldüğü bölgelerde yaşamaktadır.

Dünya çapında sıtma riski

Sıtmayı önlemek için neler yapabilirsiniz?

Sıtma parazitine karşı insanları koruyan etkili bir aşı henüz bulunmamıştır. Ancak alt tropik veya tropik bölgelerde yaşıyorsanız veya buraları ziyaret edecekseniz, kendinizi bu hayati risk taşıyan hastalıktan korumak için pek çok yöntem mevcut.
  • Risk durumunuzu değerlendirin. Sıtma kapma ihtimaliniz nereye ne zaman gittiğinizle doğrudan ilişkilidir. Mayıs'tan Aralık'a kadar olan aylar sıtma kapmak için risklidir ve bu risk en çok Sahra altı Afrika, Hint Yarımadası ve Güney Asya'da özellikle de yağmur sezonlarında veya sonrasında görülmektedir. Seyahate çıkmadan önce bölgenizdeki hastanelerden sıtmaya karşı nasıl korunacağınıza dair bilgi alın. Riskleri ve sıtmadan nasıl korunacağınızı bilmeniz bu riskle başa çıkabilmeniz için çok önemli. Sonra hazırlık yapmaya başlayabilirsiniz.
  • Kişisel önlemler alın. Sivrisinek ısırığına karşı sivrisinek savar ilaçlar, sineklik veya cibinlik gibi önlemler alın. Bunlar sıtma riski olan tüm yerler ve zamanlar için önerilir. Akşamüstü saatlerinde yani sivrisinekler kendilerine akşam yemeği aramadan önce, sivrisinek savarı kendinize uygulayın ve sivri sinek savar uygulanmış bir cibinlikle uyuyun. Bu cibinlik ve sineklikler sıradan olanlara oranla iki kat daha koruyucu ve etkilidirler. Bu önlemleri almak sizi ısırılmaktan maksimum oranda koruyacaktır23^23.
  • Fazladan önlem alın. Tüm sıtma parazitleri eşit yaratılmadıklarından dolayı gideceğiniz bölgede hangi sivrisinek ve sıtma türlerinin daha fazla görüldüğünü bilmek size ekstra önlemler alabilmeniz için yardım eder. Daha ciddi ve tehlikeli türler varsa buna hazırlıklı olmalısınız (P. vivaks ve P. Falsiparum). Parazitler vücudunuza girdiklerinde onları durduracak nitelikte önleyici ilaçlar alabilirsiniz. Bu ilaçları seyahatinizden önce, seyahat esnasında ve seyahattan sonra kullanarak düzgün bir koruma sağladıklarından emin olabilirsiniz fakat en önemlisi, bu ilaçların doktorun önerdiği biçimde kullanıldığından emin olmalısınız.

Sıtma tedavileri nelerdir?

Gribi andıran belirtiler çok yaygın görülür ve sebebi her tür bulaşıcı hastalık olabilir, fakat eğer sıtma görülen bir ülkeye gitmişseniz muhtemelen doktorunuz sıtma için de bir test yapmak isteyecektir. Bunu yapmanın en basit ve yaygın yöntemi kanınıza baktırmaktır. Plazmodyum paraziti kanınızdan alınan örneğe özel bir madde eklendiğinde ve mikroskopla incelendiğinde görülebilir. Eğitimli bir sağlık personeli mikroskop yardımıyla hangi tür Plazmodyum tarafından enfekte edildiğinizi bulabilecektir.
Sıtma parazitlerinin mikroskobik görüntüsü
P. vivax4^4
P. falsiparum5^5
P. ovale6^6
P. malarya7^7
Sıtmanın en iyi tedavisi, artemisin bazlı kombine tedavi denen sıtma karşıtı ilaçların ve gerektiğinde başka ilaçların bir arada kullanıldığı tedavi türüdür. Hangi ilaçları birlikte kullanarak sıtma enfeksiyonunu tedavi edeceğiniz birkaç duruma bağlıdır:
  • hangi parazit türünden enfeksiyon kaptığınız
  • nerede ve ne zaman enfeksiyon kaptığınız
  • belirtileriniz ne kadar ciddi olduğu
  • başka bir hastalığınız veya durumunuz olup olmadığı, başka ilaç kullanıp kullanmadığınız ve/veya alerjiniz olup olmadığı
  • hamile olup olmadığınız
  • enfeksiyonu kaptığınız parazit türünün sıtma karşıtı ilaçlarından herhangi birine karşı dirençli olup olmadığı (bu parazit tedaviye karşı dirençli mi?)
Erken teşhis ve tedavi sayesinde sıtma belirtileri azaltılıp ölüm riskinin önüne geçilir. Eğer ateşiniz çıkmaya başlarsa ve geçmiş 12 ay içinde sıtma riski taşıyan bir bölgede bulunduysanız düzgün teşhis için hemen doktorunuza gidin.

Şunları düşünün:

  • Sıtmanın görüldüğü bölgelerde büyüyüp yetişmiş olan veya çocukken bu bölgelerde bulunmuş olan, ancak yetişkinken sıtma olmayan bir bölgede yaşayan kişiler sıtmanın görüldüğü yerleri ziyaret ettiklerinde çok büyük risk altındadırlar. Sizce bunun sebebi ne olabilir? Öncelikle, çocukken sıtmaya karşı kazandığınız direnç ve bağışıklık büyüdükçe zamanla azalacaktır. Yani her ne kadar fark etmeseler de, sıtma virüsü taşıyan bir sinek tarafından ısırıldıklarında bu kişiler tıpkı sıtmaya bağışıklığı olmayan kişiler kadar enfeksiyon kapmaya eğilimlidirler. İkincisi, arkadaş ve ailelerini ziyaret eden insanların sıtmanın insanlar arası geçme oranının sık görüldüğü uzak bölgelere gitme ihtimali daha fazladır. Dikkatli olup önlem alması gerektiğini farkında olmayan ve yakınlarını ziyaret eden bu kişiler hastalığa yakalanma riski taşırlar.
  • Eğer P. vivaks sıtması kaptıysanız iki sıtma nöbeti arasında iyi hissedebilirsiniz ve tedavi olmasanız bile bu nöbetler birkaç haftada geçebilir. Ancak P. falsiparum sıtması kaptıysanız nöbetler arasında da kötü hissedebilirsiniz ve tedavi olmadığınızda ölüm riskiyle karşılaşabilirsiniz. Sizce bunun sebebi ne olabilir? Yapılan açıklamalardan biri, P. falsiparum sıtmasının çok fazla sayıda parazit yaratarak genç ya da yaşlı demeden alyuvarları enfekte etmesidir. P. vivaks ise sadece genç alyuvarları enfekte eder ve bu durum da parazit sayısındaki artışı kısıtlar.
Yükleniyor